समाजकारण आणि राजकारणातील ‘दादा’ — प्रा. महादेवराव शिवणकर यांना श्रद्धांजली
आज प्रा. महादेवराव शिवणकर यांच्या निधनाने विदर्भातील समाजकारण आणि राजकारणातील एक प्रभावशाली युग संपले आहे. त्यांचे जाणे म्हणजे एका प्रगल्भ विचारवंताचा, लोकनायकाचा आणि असंख्य शेतकरी, कामगार व वंचित घटकांचा आधारस्तंभ हरपल्यासारखे आहे.
गोंदिया जिल्ह्यातील आमगाव तालुक्यातील एका साध्या शेतकरी कुटुंबात ७ एप्रिल १९४० रोजी जन्मलेल्या प्रा. शिवणकर यांनी आयुष्यभर साधेपणा, प्रामाणिकपणा आणि जनसेवा या तत्त्वांना प्राधान्य दिले. त्यांनी आपले उच्च शिक्षण इतिहास आणि अर्थशास्त्र या विषयांत पूर्ण केले व पुढे दीर्घकाळ अध्यापन क्षेत्रात कार्यरत राहून शेकडो विद्यार्थ्यांचे जीवन उजळवले.
✦ राजकीय प्रवासाची सुरुवात
तरुण वयातच त्यांनी समाजातील वंचित घटकांच्या, शेतकऱ्यांच्या व कामगारांच्या प्रश्नांना आवाज देण्यास प्रारंभ केला. १९७८ मध्ये आमगाव मतदारसंघातून पहिल्यांदा आमदार म्हणून निवडून येत त्यांनी राजकारणात पाऊल ठेवले. त्यानंतर १९८१ आणि १९८५ मध्ये पुन्हा सलग निवडून येत जनतेच्या मनात अढळ स्थान निर्माण केले.
✦ लोकसभेतील प्रभावी नेतृत्व
त्यांच्या राजकीय अनुभव व लोकप्रियतेच्या बळावर भारतीय जनता पक्षाने त्यांना १९८९ मध्ये विमूर मतदारसंघातून लोकसभेसाठी उमेदवारी दिली आणि त्यांनी प्रचंड मताधिक्याने विजय मिळवला. जरी १८ महिन्यांत लोकसभा बरखास्त झाली, तरी त्यांच्या कार्यकाळातील प्रभावी उपस्थिती संसदेतील सर्वांच्या लक्षात राहिली.
त्यानंतर १९९४ आणि १९९९ मध्ये त्यांनी अनुक्रमे चौथ्यांदा आणि पाचव्यांदा विधानसभेत प्रतिनिधित्व केले. भाजप-शिवसेना युती सरकारच्या काळात त्यांनी सिंचन आणि अर्थमंत्री म्हणून महत्त्वपूर्ण जबाबदारी पार पाडली. सिंचन मंत्री असताना त्यांनी विदर्भातील रखडलेल्या सिंचन प्रकल्पांना गती देऊन शेतकऱ्यांना दिलासा दिला.
२००४ मध्ये ते चिमूर लोकसभा मतदारसंघातून पुन्हा खासदार म्हणून निवडून आले आणि २००८ पर्यंत त्यांनी लोकसभेत उल्लेखनीय कार्य केले.
✦ संसदीय अनुभव आणि समिती कार्य
आपल्या ३२ वर्षांच्या राजकीय कारकिर्दीत प्रा. शिवणकर यांनी राज्य व केंद्रस्तरावर अनेक समित्यांवर काम केले.
ते अंदाज समिती, रोजगार हमी योजना समिती, वन विकास समिती, आदिवासी विकास समिती तसेच सार्वजनिक लेखा समितीचे अध्यक्ष राहिले.
लोकसभेत त्यांनी संरक्षण स्थायी समिती, संसद सदस्य स्थानिक क्षेत्र विकास निधी समिती, आणि रसायने व खते मंत्रालयाच्या सल्लागार समितीवर उल्लेखनीय योगदान दिले. तसेच ते केंद्रीय कृषी सुधारणा समितीच्या कार्यकारी मंडळाचे सदस्य होते.
✦ लेखन, अभ्यास आणि समाजसेवा
राजकारणी असतानाही प्रा. शिवणकर हे अभ्यासू आणि संवेदनशील विचारवंत होते. त्यांनी आपल्या अनुभवांवर आधारित अनेक ग्रंथ लिहिले.
“गजाद” – आणीबाणी काळातील तुरुंगातील अनुभवांचे आत्मकथन.
“भारताची आर्थिक स्थिती” – देशाच्या अर्थव्यवस्थेचे सखोल विश्लेषण.
“विदर्भ झालाच पाहिजे” – स्वतंत्र विदर्भ राज्यासाठीचा ठाम आणि शास्त्रीय दृष्टिकोन.
“केनिया सफारी” – निसर्गप्रेमातून जन्मलेले अनुभवसंपन्न प्रवासवर्णन.
शेतकऱ्यांच्या समस्यांवर त्यांनी नेहमीच तीव्र आवाज उठवला. १९८१ मध्ये आमगाव ते नागपूर अशी शेतकऱ्यांच्या मागण्यांसाठीची ऐतिहासिक पदयात्रा त्यांनी काढली. या पदयात्रेचे पडसाद संपूर्ण महाराष्ट्रात उमटले. त्यांनी अखिल भारतीय किसान मोर्चाचे राष्ट्रीय अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले आणि शेतकऱ्यांच्या कर्जमुक्तीसाठी मोठी चळवळ उभारली.
✦ संस्था निर्मिती आणि सामाजिक कार्य
लोकहितासाठी प्रा. शिवणकर यांनी अनेक संस्था उभारल्या —
ग्रामोत्थान संस्था, जनकल्याण संस्था, विवेकानंद आश्रम शाळा (पवनी, धाबेटेकडी),
संत जयरामदास आश्रम शाळा (कामठा),
दीनदयाळ आश्रम शाळा (गोठणगाव),
सरस्वती विद्यालय आणि ज्युनियर कॉलेज (आमगाव),
ग्रामविकास विद्यालय आणि ज्युनियर कॉलेज (तिरखेडी),
महाकाली सिद्धपीठ (आमगाव) या सर्व संस्था त्यांच्या दूरदृष्टीचे उदाहरण आहेत.
ते जनता सहकारी बँक, गोंदिया चे संस्थापक सदस्य आणि गोंदिया होमिओपॅथी कॉलेजचे माजी अध्यक्ष होते.
✦ एक लोकनायक, एक विचारवंत
प्रा. शिवणकर हे केवळ राजकारणी नव्हते; ते विचारवंत, शिक्षक, लेखक आणि समाजसेवक होते. त्यांच्या आयुष्याचा प्रत्येक क्षण जनतेच्या सेवेसाठी वाहिलेला होता. त्यांनी लोकशाहीला खऱ्या अर्थाने अर्थ दिला आणि आपल्या कार्याने विदर्भाला दिशा दिली.
आज त्यांचा वारसा म्हणजे जनतेवरचा अढळ विश्वास, शेतकऱ्यांवरील प्रेम, आणि प्रामाणिक जनसेवेचा आदर्श.
त्यांचे योगदान कधीच विसरता येणार नाही.
त्यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली!
— ✍️
यशवंत मानकर
